De MaBuCa: van rekensom naar systeemverandering

De energietransitie vraagt om een nieuwe manier van kijken naar onze infrastructuur. Netcongestie wordt vaak gezien als een technisch probleem van de netbeheerder, terwijl het in werkelijkheid woningbouw, bedrijvigheid, mobiliteit en de energietransitie tegelijk raakt. Precies daarom paste het Kennisprogramma Netcongestie & OV de Maatschappelijke Business Case (MaBuCa) toe: een instrument dat laat zien wat er gebeurt wanneer je netcapaciteit niet per partij separaat benadert, maar als een gezamenlijke maatschappelijke opgave. Rogier Pennings verwoordt het zo: “Als je netcapaciteit als maatschappelijk vraagstuk benadert in plaats van als sectoraal probleem, kun je sneller, goedkoper en met veel meer maatschappelijke waarde handelen — en dat model is schaalbaar naar heel Nederland.” 

Waarom een MaBuCa 
De aanleiding voor de MaBuCa lag in een groeiende urgentie. Door groei en verduurzaming van de OV‑sector stijgt de vraag naar elektriciteit snel, terwijl keuzes in OV, energie, woningbouw en bedrijvigheid steeds sterker met elkaar verweven raken. Toch worden oplossingen vaak nog binnen één domein gezocht. Dat werd zichtbaar bij het initiatief ‘Stopcontact langs het spoor’: de gebruikte case voor de MaBuCa. Binnen de Gemeente Utrecht wordt in samenwerking tussen de gemeente, ProRail en Stedin gekeken naar de plaatsing van batterijen en generatoren waar mogelijk. Er wordt hierbij ingezet op gebruik van bestaande infra van ProRail.  

De betrokken partijen zagen wel dat er kansen lagen, maar het ontbrak aan een gedeeld beeld van de precieze waarde en de verdeling van kosten en baten. Volgens Rogier was juist het ontbreken van gedeeld inzicht een belangrijke reden waarom het initiatief dreigde te stagneren. De MaBuCa doorbrak dat: “De MaBuCa bracht voor het eerst scherp in beeld waar de meerwaarde precies zit en hoe die zich tussen partijen verhoudt.” 

Om dat inzicht vervolgens gezamenlijk te verdiepen, werd een werkgroep gevormd met ProRail, Stedin en de gemeente Utrecht. Het Kennisprogramma faciliteerde dit proces onafhankelijk, zodat partijen niet alleen zicht kregen op de maatschappelijke waarde, maar ook op hun eigen rol, baten en kosten — en welke keuzes daardoor daadwerkelijk binnen bereik kwamen. 

De grootste eyeopener: snelheid als maatschappelijke waarde 
Tijdens het uitwerken van de casus werd één inzicht steeds duidelijker: de grootste maatschappelijke winst zit in tijd. Door bestaande assets van ProRail — zoals aansluitingen, kabels en beschikbare grond — slim te benutten, kan de netbeheerder veel sneller flexibiliteit ontsluiten dan wanneer volledig nieuwe infrastructuur moet worden aangelegd. Die versnelling werkt door in alles wat eraan vastzit: woningbouwprojecten kunnen eerder starten, bedrijven kunnen sneller aansluiten en OV‑groei wordt minder geremd. De MaBuCa maakte zichtbaar dat deze tijdwinst niet alleen praktisch is, maar een enorme maatschappelijke waarde vertegenwoordigt. 

Waarom samenwerking zoveel oplevert 
Netcongestie ontstaat onder andere doordat netbeheerders de vraag niet zo snel kunnen bijbenen. Tegelijkertijd beschikken andere partijen over infrastructuur die — met aanpassingen — kan helpen om het net beter te benutten. De MaBuCa laat zien dat juist het doorbreken van sectorale grenzen leidt tot oplossingen die anders niet in beeld komen. Door de infrastructuur van ProRail te combineren met de flexibiliteitsbehoefte van de netbeheerder en de ruimtelijke ambities van gemeenten, ontstaat een situatie waarin alle partijen bijdragen én profiteren. Het vernieuwende zit dus niet in de techniek, maar in het organiseren van samenwerking. 

De maatschappelijke baten 
De MaBuCa maakt de impact concreet en laat zien dat de maatschappelijke baten breed en significant zijn. De belangrijkste opbrengsten liggen in: 

• Versnelling van woningbouw, doordat projecten eerder kunnen worden aangesloten 

• Ruimte voor bedrijvigheid, wat economische groei stimuleert 

• Betere benutting van bestaande infrastructuur, waardoor minder zware investeringen nodig zijn 

• Snellere OV‑groei, doordat elektrificatie minder wordt afgeremd 

Deze baten versterken elkaar en zorgen ervoor dat maatschappelijke waarde sneller wordt gerealiseerd. 

Hoe dit doorwerkt in de praktijk 
Wanneer extra netcapaciteit sneller beschikbaar komt, verkort de wachtrij voor nieuwe aansluitingen. Dat betekent dat woningbouwprojecten, bedrijven en OV‑ontwikkelingen eerder van start kunnen. De MaBuCa laat zien dat deze versnelling niet alleen wenselijk is, maar ook haalbaar wanneer partijen hun infrastructuur en verantwoordelijkheden op een nieuwe manier durven te verbinden. 

Wat is nodig voor opschaling? 
De MaBuCa laat zien dat het model schaalbaar is, maar dat opschaling vraagt om drie randvoorwaarden die verder gaan dan techniek alleen. Allereerst is een proof of concept nodig dat niet alleen technisch werkt, maar ook organisatorisch, juridisch en financieel klopt. Daarnaast vraagt het om welwillendheid van partijen om buiten hun traditionele verantwoordelijkheden te stappen. Vooral in sectoren waar sober en doelmatig werken de norm is, vraagt dit om duidelijkheid over wederkerigheid. Tot slot is heldere borging van verantwoordelijkheden essentieel: wie jaagt dit soort kansen structureel aan, hoe worden kosten en baten verdeeld en hoe voorkom je dat maatschappelijke baten tussen wal en schip vallen? Rogier vat het samen: “Het vraagt om een nieuwe blik op onze infrastructuur. Niet denken vanuit oude silo’s, maar durven verbinden waar dat maatschappelijk meerwaarde oplevert.” 

Samenwerken voorbij sectorgrenzen 
De inzichten uit de MaBuCa reiken verder dan de OV‑sector alleen. Ze laten zien hoe belangrijk het is om maatschappelijke kosten en baten expliciet te maken, om eigenaarschap structureel te organiseren en om van idee naar pilot naar ‘business as usual’ te bewegen. Regio’s en sectoren die met netcongestie worstelen, kunnen veel winnen door breder te kijken dan de gebaande paden en oplossingen niet uitsluitend bij de netbeheerder te zoeken, maar juist in de omgeving: in creatief gebruik van bestaande assets, in samenwerking en in het doorbreken van traditionele verantwoordelijkheden. Het Kennisprogramma Netcongestie & OV wil partijen daarbij helpen door inzicht te bieden in het hele systeem en door sectoren te verbinden die elkaar traditioneel minder snel opzoeken. De MaBuCa fungeert daarbij als katalysator: een instrument dat samenwerking stimuleert en de energietransitie versnelt. Rogier benadrukt dat dit precies is waar het Kennisprogramma voor staat:
“Met onafhankelijke inzichten kunnen we de ketensamenwerking aanjagen en de energietransitie een station verder helpen.”